نگاهي به گذشت شاکي تا صلح و سازش در دعاوي کيفري و مدني
در ابتدا اين مطلب را مد نظر داشته باشيد که دعواها به دو دسته تقسيم مي‌شوند آن‌هايي که مي‌شود از آن‌ها گذشت کرد و آن‌هايي که نمي‌توان ناديده گرفت. در قانون جرايم قابل گذشت به آن‌هايي گفته مي‌شود که «قانون‌گذار از لحاظ رعايت مصالح اجتماعي يا خانوادگي جنبه خصوصي آن‌ها را بر جنبه عمومي برتري داده و تعقيب آن‌ها را موكول به شكايت شاكي کردن است.» به عبارتي جرايم قابل گذشت آن‌هايي هستند که تا شاکي‌اي وجود نداشته باشد فرد به خاطر ارتکاب آن عمل، مورد پيگرد قرار نمي‌گيرد. همچنين در اين جرايم به محض اينکه شاکي اعلام گذشته کند، تعقيب متهم يا رسيدگي به پرونده متوقف مي‌شود. در جرايم غيرقابل گذشت اين مساله برعکس است، يعني شكايت يا گذشت شاكي تأثيري در تعقيب متهم ندارد و نماينده جامعه يعني همان دادستان دست از سر متهم يا مجرم بر نمي‌دارد. البته در اين مورد هم اعلام رضايت شاکي در راي اثر دارد اما باعث متوقف شدن رسيدگي نمي‌شود. جالب است بدانيد که درهر دوي اين جرايم موضوع صلح و سازش مطرح است.
وقتي جرم قابل گذشت باشد
گفتيم جرايم قابل گذشت آن‌هايي هستند که با گذشت شاکي مجرم ديگر تعقيب نمي‌شود يا رسيدگي و اجراي حکم متوقف مي‌شود، کسي که مي‌خواهد گذشت کند بايد اين را بداند که گذشت بايد با صراحت و بدون هيچ‌گونه قيد و شرطي باشد و در قانون به گذشتي که مشروط و معلق باشد ترتيب اثر نمي‌دهند. يعني اگر فرد حين رضايت دادن از مجرم تعهد بخواهد که ديگر اين کار را انجام ندهد، در دادسرا و دادگاه اين رضايت را نمي‌پديرند بلکه رضايت بايد بدون قيد و شرط باشد. در اين‌باره بد نيست بدانيد که گاهي پيش مي‌آيد که بعد از رضايت شاکي، کسي که از او شکايت شده است مدعي مي‌شود و به قول معروف دست پيش را مي‌گيرد که پس نيفتد، قانون در اين‌باره و براي جلوگيري از بروزاين مشکل نيز راهکاري دارد و اين است که پايان برگه سازش نامه‌ها آمده است: «آقاي/خانم…… نيز حاليه اعلام مي‌دارد كه او نيز از آقاي………شكايتي نداشته و در اين پرونده ادعايي نسبت به يكديگر ندارند.» بعد از امضاي اين فرد نيز اين سازش‌نامه به رسميت مي‌رسد. در اين‌باره بد نيست نکته ديگري را نيز مد نظر داشته باشد: بسياري از مردم تفاوت ميان مسايل كيفري و مدني را نمي‌دانند و در صلح و سازش به آن توجه نمي‌کنند. اين موضوع را با يک مثال روشن مي‌کنيم. فرض کنيد شخص (الف) شيشه اتومبيل شخص (ب) را با سنگ شكسته و کار به دادگاه و دادسرا رسيده است، حالا (ب) اعلام رضايت مي‌كند و مي‌گويد از (الف) شكايت كيفري ندارد. در اين مورد بايد توجه کنيد که معلوم نيست شاکي اصلا خسارت را نمي‌خواهد يا حاضر از بعد از دريافت خسارت رضايت دهد، در سازش‌نامه حتما بايد اين موارد مشخص به‌طور كامل در متن سازش‌نامه آورده شود. مثلاً در متن بيايد که «هيچ‌گونه ادعاي كيفري و مدني از ايشان ندارم.» يادتان باشد بعد از سازش و گذشت نمي‌توانيد از گذشت خود خود برگرديد و دوباره تقاضاي تعقيب كنيد چون پس از اعلام گذشت البته در جرايم قابل گذشت، ديگر ممکن نيست که تعقيب از سر گرفته شود.
وقتي پاي چند شاکي در ميان باشد
گاهي پيش مي‌آيد که يک فرد چند شاکي دارد، در اين مورد هر کدام که شکايت کنند تعقيب جزايي شروع مي‌شود يعني حتي اگر يک نفر هم شکايت کند، مجرم تحت تعقيب قرار مي‌گيرد اما مجرم براي رضايت بايد دل همه را به دست بياورد و همه كساني است كه شكايت كرده‌اند بايد رضايت دهند تا تعقيب متوقف شود. بايد توجه داشت كه حق گذشت، در صورت فوت شاكي به ورثه او مي‌رسد و در صورت گذشت همگي وراثت است که تعقيب، رسيدگي يا اجراي مجازات از بين مي‌رود.
وضعيت صلح در جرايمي که قابل گذشته نيست
همه مواردي که مطرح شد در صورتي بود که جرم از نظر قانون قابل گذشت باشد اما در مواردي که قانون غيرقابل گذشت بودن جرم را اعلام مي‌کند، صلح و سازش به چه کار مي‌آيد؟
در اين قبيل دعاوي دادستان رو در روي متهم يا مجرم قرار دارد و مکلف است که عليه او پرونده را به جريان بيندازد و تا زماني که به نتيجه نهايي برسد، آن را پيگيري كند. بنابراين امكان صلح و سازش بين دادسرا و دادگاه با متهم وجود ندارد. اما از آنجايي که در اين دعواها نيز شاکي خصوصي وجود دارد، اعلام رضايت و گذشت شاکي در تخفيف مجازات متهم مؤثر است.البته اين تخفيف ممکن است قبل از صدور حكم قطعي يا پس از صدور اين حكم اعمال شود.
گذشت شاکي قبل از صدور حكم قطعي و غير قطعي
بهتر است در ابتدا منظور از حکم قطعي را بدانيم. برابر قانون، حکمي قطعي خواهد بود که که قابل اجراست. اگر قبل از قطعي شدن حكم شاكي رضايت بدهد و اين مورد را نيز اعلام کند، دادگاه مي‌تواند حکم را تغيير يا تخفيف دهد، مثلا اگر براي مجرم مجازات حبس را در نظر گرفته است،آن را به پرداخت جزاي نقدي تبديل كند.
فرض كنيم شخصي به اتهام سرقت تحت تعقيب قرار دارد و پس از رسيدگي، به تحمل يك سال حبس محكوم شده است اما پس از گذشت يك ماه از مدت حبس، موفق مي‌شود از شاكي رضايت بگيرد. براساس قانون در چنين مواردي يعني زماني که مجرم موفق به کسب رضايت از شاکي مي‌شود، مي‌تواند از دادگاهي که برايش اين حکم را صادر کرده است تقاضاي تخفيف کند. در اين صورت دادگاه به درخواست محكوم در وقت فوق‌العاده به اين موضوع رسيدگي مي‌کند در بيشتر موارد هم تخفيف را در مجازات مجرم و براساس قانون در نظر مي‌گيرد.
نمونه درخواست
رياست محترم دادگاه……
باسلام
احتراماً اينجانب………به موجب حكم قطعي شماره…………(حبس–جزاي نقدي–شلاق-…) محكوم شدم، با توجه به اعلام گذشت شاكي، به استناد ماده ۲۷۷ قانون آيين دادرسي دادگاه‌هاي عمومي و انقلاب در امور كيفري تقاضاي تخفيف مجازات دارم. قبلاً از عنايتي كه خواهيد فرمود سپاسگزارم.
امضا
سازش در امور مدني
برخلاف امور كيفري كه از حيث جنبه عمومي سازش بين دادستان و متهم قابل تصور نيست، در امور مدني خواهان و خوانده (اصحاب دعوي) در هر مرحله از دادرسي مي‌توانند دعوي خود را از راه سازش خاتمه دهند. سازش بين طرفين يا در دفتر اسناد رسمي واقع شده، يا در دادگاه تنظيم مي‌شود.چنانچه سازش در دفتر اسناد رسمي واقع شده باشد، دادگاه ختم موضوع را برابر سازش نامه در پرونده قيد مي‌كند و پس از آن مطابق مقررات اجراي اسناد رسمي، اين سازش‌نامه قابليت اجرايي خواهد داشت.
اگر سازش در دادگاه واقع شود، موضوع سازش و شرايط آن به ترتيبي كه واقع شده توسط دادگاه صورت‌جلسه مي‌گردد و به امضاي قاضي و اصحاب دعوي مي‌رسد. اما اگر سازش در خارج از دادگاه و در دفتر اسناد رسمي واقع گردد يا اين‌كه سازش‌نامه غيررسمي باشد؛ مانند آنكه اصحاب دعوي در منزل خود سازش‌نامه‌اي را با حضور دو نفر گواه تنظيم كرده باشند. در اين صورت بايد در دادگاه حاضر شوند و به صحت و درستي آن اقرار کنند. سپس دادگاه مفاد اقرارشان را صورت‌جلسه كند و اين صورت‌جلسه توسط قاضي دادگاه و طرفين امضا شود. در صورت عدم حضور طرفين در دادگاه بدون عذر موجه، دادگاه بدون توجه به مندرجات سازش‌نامه، دادرسي را ادامه داده و در اصل قضيه تصميم‌گيري خواهد كرد.
هر كسي مي‌تواند در مورد هر ادعايي به‌طور كتبي از دادگاه درخواست كند كه طرف مقابل او را براي سازش به آنجا فراخواند و دادگاه نيز طرف مقابل را براي سازش دعوت مي‌كند. بعد از حضور طرفين، دادگاه اظهارات هر دو طرف را استماع نموده و سعي در ايجاد سازش مي‌كند. اگر براي قاضي ثابت شود كه طرفين به توافق نمي‌رسند و حاضر به سازش بين طرفين، دادگاه رسيدگي را پايان داده و گزارشات اصلاحي صادر مي‌كند. مفاد سازش‌نامه كه طبق مقررات تنظيم مي‌شود، نسبت به طرفين و ورثه و قائم‌مقام قانوني آن‌ها معتبر مي‌باشد و مانند احكام دادگاه‌ها به موقع اجرا گذاشته خواهد شد.
نمونه سازش‌نامه
در انتها اگر قصد گذشت کردن و سازش را داريد بايد چنين فرمي را پر و به دادسرا يا دادگاه ارايه کنيد:
رياست محترم شعبه……
باسلام
احتراماً، اينجانب…… شاكي پرونده كلاسه……..كه تحت عنوان………(فحاشي و…) از آقاي/خانم……شكايت كرده بودم، با توجه به مذاكرات اصلاحي و وساطت ريش سفيدان محل، بدين‌وسيله منجزا (بدون هيچ قيد و شرطي) رضايت خود را اعلام مي‌كنم و هيچ‌گونه شكايتي از ايشان در امر كيفري ندارم.
امضا
منبع :روزنامه حمايت – چهارشنبه – ۵/۶/۱۳۹۳